Etymologisch is zowel de Nederlandse term "schermen" als het Franse "escrime" en het Italiaanse "scherma" afgeleid van het Sanskriet "carma" dat "beschermen" betekent. Vanaf het ontstaan van de mensheid was de mens verplicht om zich te verdedigen tegen dieren of om hen aan te vallen. Hiertoe werden wapens vervaardigd achtereenvolgens uit hout, steen en later uit metaal.
De ontdekking van het brons maakte een einde aan het Stenen Tijdperk. Het brons was de grondstof van de eerste zwaarden. Het betekende meteen het ontstaan van het schermen ongeveer 4.000 jaar v.C.
In het Oosten ontwikkelden zich hoogstaande culturen die het zwaardvechten als oorlogstechniek invoerden maar het daarnaast ook als discipline, als wedstrijd beoefenden.
De Grieken stichtten scholen waar men het hanteren van de wapens aanleerde. In de eerste Olympische spelen in 776 v.C. was zwaardgevechten voorzien.
Tot in 404 n.C. vochten in de Romeinse Arena’s de Gladiatoren spectaculaire gevechten uit die soms met de dood eindigden. De Romeinse soldaten werden opgeleid door "doctores armorum" die het militaire schermen bijbrachten met de typisch korte steekzwaarden van de Romeinen.
Na de val van het Romeinse rijk kwam de feodaliteit. Het oorlog voeren werd het privilege van de ridderkaste. Eerst droeg men maliënkolders, later het volledige harnas van stalen platen. Men moest een zeer speciale schermtechniek toepassen om een ridder met harnas uit te schakelen. De wapens werden altijd maar groter, langer en zwaarder. De hele gevechtstechniek bestond uit brute kracht. Het was schermen zonder handigheid. Enkel de burgers die geen harnassen bezaten oefenden zich in lenigheid en vaardigheid.
In Duitsland ontstond de oudst bekende, officiële schermvereniging die bijdroeg tot de verspreiding van het schermen. Een aantal ondernemende vechtmeesters verenigden zich en monopoliseerden het recht op schermonderricht. Later ontstond nieuwe georganiseerde schermverenigingen. Zij waren de eerste die het Spaanse en Italiaanse zwaardspel overnamen en aandacht schonken aan het belang van de punt van het wapen en de schermkunst een eerste innoverende wending gaven.
Wanneer de ridderlijke gewoonten verdwenen, nam de edelman les van de volkse meester. Tegelijkertijd haalt de degen het van de meer brutale wapens die dienden om het harnas te doorbreken.
De Spaanse schermschool: invoerder van het smalle rapier
Het moderne schermen zou zijn oorsprong vinden in Spanje. De Spanjaarden vervangen het zware slagzwaard door het rapier: lang, smal en scherp. Zij zijn de ontwerpers van een nieuwe schermtechniek. De oorsprong van het hedendaagse schermen. Vader van deze Spaanse schermkunst met rapier was Jeronimo de Carranza.
De Italianen reglementeerden het schermen
Maar het waren de Italianen die als eerste orde brachten in de schermprincipes. Ze reglementeerden deze oefeningen die tot hiertoe overgelaten werden aan de vindingrijkheid van een ieder. Gespecialiseerde meesters richtten cursussen in over didactische werken en legden de theorie vast. Ze vervingen het schild door de dolk. De regels werden bepaald in de "code d’Alciati".
De Italiaanse schermmeesters maken furore aan het Franse hof. Het duel wordt een mode. De ridderkaste boet aan prestige in en iedere "Gentilhomme" zal het wapen leren hanteren.
De oudste gedrukte boeken zijn van de Italianen Manciolino (1531), Marozzo (1536) en Agrippa (1553). In dit laatste werk tonen tekeningen toegeschreven aan Michelangelo, de verdedigingsposities "prime, seconde, tierce, quarte" aan zoals ze nu nog in gebruik zijn.
Stichting van een wapenacademie
Wapenacademie en gilde
In 1567 kregen de "Maîtres Joueurs et escrimeurs d’épée" van Parijs de toelating om een gemeenschap op te richten. De "Académie d'armes werd opgericht. De Académie streefde naar de ontwikkeling van een perfect systeem. Men formuleerde duidelijke definities van de bewegingen en voerde onzekere of onafgewerkte acties af.
De Koninklijke en ridderlijke schermgilde Sint-Michiel te Gent, aangesloten bij de Vlaamse Schermbond, is wereld’s oudste nog bestaande schermvereniging. Deze gilde kreeg van de aartshertogen Albrecht en Isabella in 1613 haar keure. Nog steeds wordt door de gildenbroeders geschermd in het oorspronkelijke lokaal in de Gentse lakenhallen.
De duelmanie en de evolutie voor het schermen
Het Concilie van Trente zal in 1563 het duel veroordelen, maar niet doen verdwijnen. Integendeel. Hoe meer de duels verboden werden des te meer werden er uitgevochten.
Met het veranderen van de mode aan het Franse Hof kwamen lichte degens in zwang: "l’épée de court" of hofdegen. Hij kreeg twee snijkanten om te voorkomen dat men hem met de hand kon vastgrijpen. Men gebruikte een driehoekig lemmet dat lichtjes werd uitgehold om hem lichter te maken en men wijzigde de oude vorm van de greep.
De grotere snelheid van dit lichtere wapen maakte het lesgeven voor de schermleraar veel gevaarlijker. Men maakte daarom, als gevolg van de nog steeds toenemende manie voor het duel, een nieuw korter en lichter oefenwapen. Dit oefenwapen heeft een bolletje op de punt gelijkend op een bloem; vandaar de naam "le fleuret" of "het floret". Het floret had een korte vierkante greep en deed een schermtechniek ontstaan die niet meer tot doel had om de tegenstander te kwetsen. Men mocht de tegenstander slechts licht beroeren om de kledij niet te beschadigen. Deze revolutionaire Franse schermmethode geeft vanaf de 18de eeuw de toon aan in heel Europa.
Met de Franse Revolutie in 1789 werd de beroemde Compagnie des maîtres en fait d’armes ontbonden en werd de wapendracht verboden. Het was La Boëssière die in 1780 het schermmasker uitvond. Het schermen kan nu veilig gebeuren en kent zijn start als sport.
De meeste duels werden voortaan met het pistool uitgevochten, en dat bleek nog veel dodelijker. De literatuur, met Alexandre Dumas op kop plaatst het duel terug in een romantisch heroïsch daglicht. Les trois Mousquetaires, Le Bossu, Le Fils de Lagardère, Le Fils de D’Artagnan, Cyrano de Bergerac, allemaal geschreven om en rond 1850.
Aan de Duitse Universiteiten werd het duel als een erezaak tot in 1945 in stand gehouden. Dit is een duel met aangepaste kledij die het lichaam met een zwaar lederen kostuum beschermd en de ogen met een stalen bril. Het doel is een litteken in het gezicht te kunnen tonen als blijk van grote moed.
In Frankrijk werden de laatste zij het bekende duels uitgevochten. In 1949 duelleert de beroemde advocaat Tixier-Vignancourt tegen professor Norman. In 1958 duelleerde de choreograaf Serge Lifar met de Markies de Cuevas; secondant bij dit duel was Jean-Marie LePen. In 1967 Rene Ribiere tegen Gaston Deferre, minister en burgemeester van Marseille.
Reactie tegen de academische stijl
Van 1831 begint de reactie tegen de academische stijl en niet enkel in de poëzie of in de schilderkunst, maar ook in de schermkunst, waar een stroming opkomt die afrekent met de geesteshouding en harmonie van de bewegingen.
Deze school houdt alleen rekening met de treffers en komt op tegen het misbruik van conventies. Een nieuwe discipline wordt geboren: het floretschermen. Het verschilt meer en meer van het degenschermen en het wordt vaak te conventioneel beschouwd.
In 1886 wordt de "Academie d’Armes" opnieuw geopend. Haar oorspronkelijke doelstellingen waren:
- een studiecentrum op te richten voor de schermmeesters
- waken over het niveau van lesgeven
- meewerken aan de bloei van de schermkunst
Het ontstaan van het schermen als sport
Wapenzalen komen in de 19de eeuw erg in trek. Het werden clubs die onderlinge vriendschappelijke ontmoetingen inrichtten. Van echte competities is er nog geen sprake.
Als de Franse baron Pierre de Coubertin (1863-1937) in 1896 de moderne Olympische Spelen inricht in Athene is schermen erbij. Het schermprogramma dat aanvankelijk slechts bestond uit individuele floret- en sabelwedstrijden, werd in de loop van de volgende olympiaden voortdurend gewijzigd. De huidige disciplines, floret-, degen- en sabelschermen per landenploeg of individueel, werden voor het eerst geprogrammeerd te Antwerpen in 1920, uitsluitend voor heren wel te verstaan. Hoewel de florettistes in 1924 voor een Olympische primeur zorgden, bleven de degenschermsters buiten spel tot in Atlanta (1996). Op de Olympische spelen van Athene in 2004 traden de dames voor het eerst aan op sabel.
Op de Spelen van 1912 te Stockholm, werd het schermen bovendien onderdeel van de moderne vijfkamp die, naar de wens van Coubertin, de soldateske disciplines zwemmen, hardlopen, paardrijden, pistoolschieten en schermen tot één sport verenigde. Als meest ideale combinatie van ridderlijke sporten zag de Coubertin nochtans l'escrime équestre. Zijn vurige verlangen om het paardrijden en et schermen te verenigen tot één Olympische sport bleef echter onvervuld.
De eerste Gouden Medaille die België op Olympische Spelen behaalt is in het schermen: Paul Anspach in 1912 in Stockholm. Ook per ploeg is er Goud. Een derde Gouden Medaille is er per ploeg in 1924 in Parijs. Daarnaast behaalden we nog twee zilveren en drie bronzen medailles. Het schermen heeft de meeste luisterrijke palmares van alle Olympische Sporten in België.
De doorbraak van het schermen als sport valt samen met het begin van de 20ste eeuw. Deze doorbraak geeft ook uiting aan de eigenheid van de drie wapens.
De degen heeft zijn bestaansrecht verworven en wordt als duelwapen omgevormd tot sportwapen. Het floret beperkt zijn conventies en leunt dichter aan bij de realiteiten van het gevecht. Deze floretconventies worden in 1902 vastgelegd. In Hongarije wordt het sabelschermen als sport ontwikkeld. De sabel, het houw- en steekwapen, legt eveneens z’n regels vast en de beoefening ervan strekt zich uit tot West Europa.
De Fédération Internationale d’Escrime wordt bij besluit van een congres te Gent opgericht op 29 november 1913. Ze vestigt zich in Parijs. Zij richt de competities van de Wereldbeker in, waaruit een internationaal klassement van de beste schermers opgemaakt wordt. Ook de organisatie van de wereldkampioenschappen (vanaf 1937) en de Olympische Spelen is de verantwoordelijkheid van de F.I.E.
In 1840 neemt de beroemde Houdini een brevet op een elektrisch schermkostuum. In 1855 organiseert de Société d’escrime de Liège een wedstrijd op elektrisch degen. Pas in 1936 wordt het degenschermen elektrisch verplicht op wedstrijden. In 1955 volgt het floret, gebruik makend van de meer dan 100 jaar oude uitvinding van Houdini. Het elektrisch sabelschermen is er pas sinds 1989.